Làm freelance hay vào công ty là câu hỏi mà đội ngũ chúng tôi gặp gần như mỗi khi một khóa học lập trình kết thúc. Học viên nào cũng hỏi nửa đùa nửa thật: nên ôm laptop đi làm tự do, hay xin vào một công ty có bảng lương rõ ràng? Qua nhiều năm kèm người học, chúng tôi nhận ra câu trả lời hiếm khi nằm ở việc mô hình nào “oai” hơn. Điều quan trọng là bạn đang đứng ở đâu trên con đường nghề nghiệp của mình.
Trả lời nhanh: làm freelance hay vào công ty hợp với ai?
Freelance thường hợp với người đã có nền tảng vững. Người như vậy biết mình cần làm gì, tự xử lý được phần lớn yêu cầu và không hoảng khi khách đổi ý giữa chừng. Họ cũng chấp nhận thu nhập lên xuống, vì đã quen với việc có tháng dư dả và có tháng phải tiết kiệm.
Vào công ty lại phù hợp hơn với người mới. Bạn có mentor để hỏi, có code review để học, và có lương đều mỗi tháng để yên tâm học. Trong giai đoạn đầu, những thứ này quan trọng hơn bạn nghĩ rất nhiều.
Bạn có thể tự hỏi: hiện tại mình cần học nhiều hơn hay cần kiếm nhiều hơn? Trả lời thật lòng câu này thường sẽ dẫn bạn đến quyết định đúng.
So sánh hai mô hình làm việc trên thực tế
Trước khi đi sâu, chúng tôi gom các tiêu chí quan trọng nhất vào một bảng. Những thông tin dưới đây chỉ mang tính tham khảo cho thị trường Việt Nam, không phải cam kết cho bất kỳ ai.
| Tiêu chí | Vào công ty | Freelance |
|---|---|---|
| Thu nhập | Lương cố định, có thưởng theo kỳ | Tính theo dự án hoặc theo giờ, dao động lớn giữa các tháng |
| Độ ổn định | Cao, có hợp đồng và thời gian thử việc | Thấp, thường phụ thuộc vài khách chính |
| Tốc độ lên tay | Chậm hơn, học qua mentor và code review | Nhanh, nhưng phải tự gánh hậu quả của sai sót |
| Môi trường học | Có quy trình và đồng nghiệp đi trước | Tự học, tự tìm phản hồi |
| Bảo hiểm, phúc lợi | Doanh nghiệp đóng bảo hiểm xã hội | Tự đóng bảo hiểm tự nguyện, tự lo phúc lợi |
Đừng chọn theo cột nhiều ưu điểm nhất. Hãy đọc bảng theo mục tiêu của chính bạn. Nếu đang cần tiền đều để trả tiền thuê nhà, ổn định là thứ phải ưu tiên. Nếu bạn muốn tăng tốc và đã có chút tiền dự phòng, rủi ro cao hơn một chút có thể đáng giá.
Thu nhập thực tế: lương cố định hay tiền theo dự án?
Lương junior ở Hà Nội và TP.HCM thường nằm trong khoảng vài triệu đồng mỗi tháng, tùy kỹ năng và quy mô công ty. Freelance thường tính theo giờ hoặc theo dự án, nên nhìn vào giá giờ, con số có thể trông cao hơn nhiều. Nhưng con số đó chưa phải tiền thật bạn bỏ túi.
Lý do rất đơn giản: số giờ có việc không đều. Đội ngũ chúng tôi từng thấy một học viên trong tháng ba kín lịch đến mức phải từ chối bớt việc, nhưng sang tháng tư lại gần như không có gì. Thời gian tìm khách, viết báo giá, trao đổi yêu cầu và chờ thanh toán cũng không được trả công.
Muốn biết thu nhập thực nhận, bạn hãy cộng tổng tiền của các dự án trong năm. Sau đó trừ thời gian tìm việc, thuế và chi phí tự lo. Cuối cùng, chia cho số tháng thực sự có việc để làm. Con số này thường thấp hơn bạn tưởng ở giai đoạn đầu.
Rủi ro mất khách và những tháng trống lịch
Công ty có hợp đồng, có thời gian thử việc và có chế độ nghỉ phép. Dù chưa hoàn hảo, bạn biết trước mình sẽ nhận được gì. Khi có biến động, thường bạn còn vài tuần để xoay xở, chuyển sang việc khác hoặc học thêm.
Freelance thì khác hẳn. Có một học viên của chúng tôi, trong lúc đang làm cho một khách lớn, bỗng nhận thông báo dừng dự án ngay giữa chừng. Thu nhập của bạn ấy tụt gần về không chỉ trong hai tuần. Vì vậy, nếu đã chọn con đường này, hãy chuẩn bị quỹ dự phòng đủ từ 3 đến 6 tháng chi phí sống trước khi nghỉ việc.
Có quỹ dự phòng, bạn mới đủ bình tĩnh để từ chối việc trả công thấp. Bạn cũng không bị ép phải nhận mọi thứ chỉ vì sợ không có tiền trong tay.
Bao lâu thì bạn tự làm được việc một mình?
Học việc trong công ty thường mất vài tháng đến hơn một năm để làm chủ quy trình. Bạn quen dần với công cụ, chuẩn đặt tên, cách viết commit, cách review code và cách trao đổi với team. Đây chính là phần mà người học tự do hay thiếu nhất, và cũng là phần khó tự tích lũy nhất.
Ngược lại, freelance buộc bạn xử lý yêu cầu của khách ngay từ ngày đầu. Bạn học rất nhanh vì không ai đỡ đòn cho mình. Nhưng chính vì vậy, bạn cũng dễ mắc lỗi hơn. Một lỗi nhỏ trong sản phẩm của khách có thể làm uy tín của bạn bị ảnh hưởng rất lâu.
Bạn có thể xem mình đã sẵn sàng làm tự do khi tự phân tích được yêu cầu mơ hồ, tự debug được phần lớn lỗi và ước lượng thời gian khá chính xác. Nếu vẫn phải hỏi lại mọi thứ từ đầu đến cuối, hãy học thêm trong công ty trước khi nghĩ đến chuyện tự làm chủ.
Môi trường học và cách xây kỹ năng nghề
Một công ty tốt thường có code review, mentor và quy trình làm việc nhóm rõ ràng. Bạn học được rất nhiều khi đọc code của người khác và nhận góp ý trực tiếp trên pull request. Thứ này khó tự tạo ra khi làm một mình, dù bạn có đọc bao nhiêu tài liệu đi nữa.
Freelance đòi hỏi kỷ luật cao hơn hẳn. Bạn phải tự đặt lịch học, tự tìm nguồn phản hồi và tự kiểm tra chất lượng sản phẩm trước khi giao. Nếu muốn cân bằng, nhiều bạn chọn cách đi làm công ty trước, sau đó nhận thêm vài việc freelance nhỏ để mở rộng kinh nghiệm mà không quá rủi ro.
Nếu bạn đang phân vân về lộ trình để chuẩn bị cho cả hai hướng, hãy tham khảo khóa học lập trình thực chiến tại Kungfu Tech. Chương trình giúp bạn nhìn ra kỹ năng nào còn thiếu trước khi quyết định bước tiếp theo.
Ngoài ra, bạn nên đọc thêm về lộ trình học lập trình cho người mới để hình dung rõ các mốc cần đạt. Một bài nền tảng về cấu trúc dữ liệu cần nắm trước khi đi làm cũng sẽ giúp bạn tự tin hơn khi làm việc với đồng nghiệp hay khách hàng.
Chọn theo giai đoạn: người mới và người đã có kinh nghiệm
Người mới ra trường nên ưu tiên công ty. Lý do không phải vì công ty luôn tốt hơn. Lý do là bạn cần nền tảng và một hồ sơ có thể chứng minh được. Nhà tuyển dụng và khách hàng sau này đều sẽ hỏi bạn đã làm gì và làm ở đâu.
Người đã có khoảng hai đến ba năm kinh nghiệm cùng một nhóm khách quen thì có thể cân nhắc freelance. Lúc này bạn biết mình giỏi gì, nên báo giá cũng tự tin hơn nhiều so với trước đây.
Chuyển đổi qua lại giữa hai mô hình là chuyện rất bình thường. Có người đi làm vài năm, nghỉ ra làm tự do, rồi quay lại công ty khi cần sự ổn định cho gia đình. Đừng coi lựa chọn đầu tiên là quyết định cho cả đời.
Những sai lầm hay gặp khi chọn một trong hai
Sai lầm đầu tiên là nghỉ việc khi chưa có khách và chưa có quỹ dự phòng. Nhiều bạn nhận được vài lời mời rồi vội vàng nghỉ, nghĩ rằng việc sẽ tự đến. Vài tháng sau, lịch trống và tiền cạn, buộc phải quay lại tìm việc trong thế bị động.
Sai lầm thứ hai là vào công ty chỉ vì mức lương nhìn có vẻ cao, rồi bỏ qua môi trường học. Lương tốt trong vài năm đầu không bù được việc bạn học rất ít. Khi đó, việc lên vị trí cao hơn cũng khó hơn nhiều so với người có nền tảng vững.
Sai lầm thứ ba là nhận quá nhiều việc rẻ tiền. Bạn bận rộn cả ngày nhưng không có thời gian để nâng kỹ năng. Kết quả là bạn giậm chân tại chỗ, dù làm việc rất chăm chỉ.
Chi phí ẩn mà freelancer phải tự lo
Khi làm tự do, bạn tự đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện, tự kê khai thuế thu nhập cá nhân và tự trả tiền phần mềm, tên miền, hosting. Mỗi khoản nghe có vẻ nhỏ, nhưng cộng lại thì không hề ít, nhất là khi bạn chưa quen tính trước.
Ngoài ra còn có thời gian marketing bản thân, viết báo giá, theo dõi thanh toán và đôi khi phải nhắc khách trả công nợ. Đây đều là phần việc không được trả tiền trực tiếp. Nếu bỏ qua, thu nhập của bạn sẽ rất bất ổn.
Cuối cùng là chi phí máy móc, internet và không gian làm việc. Một chiếc máy đủ tốt, đường truyền ổn định và góc làm việc yên tĩnh đều ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất. Hãy đưa các khoản này vào bảng tính ngay từ đầu.
Xây hồ sơ năng lực để chuyển đổi linh hoạt
Dự án cá nhân và portfolio giúp ích cho cả hai hướng. Khi xin vào công ty, nhà tuyển dụng muốn xem sản phẩm bạn đã làm được. Khi tìm khách freelance, khách hàng cũng muốn biết bạn từng xây dựng những gì và giải quyết được vấn đề nào.
Hãy ghi lại tiến độ học và các sản phẩm đã hoàn thành. Một danh sách dự án có mô tả rõ vai trò và kết quả sẽ thuyết phục hơn rất nhiều so với lời tự giới thiệu chung chung kiểu “em học nhanh, chịu khó”.
Câu hỏi thường gặp
Người mới ra trường nên làm freelance ngay hay đi làm công ty trước?
Đội ngũ chúng tôi khuyên bạn nên đi làm công ty trước. Bạn cần nền tảng, quy trình và người hướng dẫn. Sau vài năm vững vàng, bạn hoàn toàn có thể cân nhắc làm tự do.
Freelance lập trình có kiếm được nhiều hơn lương công ty không?
Giá giờ freelance có thể cao hơn, nhưng thu nhập thực nhận còn phụ thuộc vào số giờ có việc và chi phí tự lo. Với nhiều người ở giai đoạn đầu, tổng thu nhập cả năm có thể tương đương hoặc thậm chí thấp hơn lương công ty.
Làm freelance thì cần chuẩn bị tài chính bao nhiêu tháng?
Thông thường nên có quỹ dự phòng từ 3 đến 6 tháng chi phí sống. Nếu gánh nặng gia đình lớn, bạn nên chuẩn bị nhiều hơn để không bị áp lực khi chưa có khách.
Có thể vừa đi làm công ty vừa nhận freelance không?
Có thể, nhưng bạn cần xem hợp đồng lao động có quy định gì về việc làm thêm. Đồng thời, đừng để việc freelance chiếm hết thời gian nghỉ ngơi và học tập.
Nhà tuyển dụng nhìn kinh nghiệm freelance như thế nào?
Họ thường đánh giá cao nếu bạn có dự án thật, mô tả rõ vai trò và kết quả. Điều họ quan tâm là bạn đã làm được gì, không chỉ là bạn từng làm tự do hay không.